حتی زغالشم ارزشمنده
زغالسنگ زرند؛ از دل کوهستان تا صنعت فولاد
وقتی از معادن کرمان صحبت می‌کنیم، معمولاً نام مس سرچشمه یا سنگ‌آهن گل‌گهر زودتر به ذهن می‌رسد؛ اما در شمال استان، داستان دیگری جریان دارد.
زرند یکی از شناخته‌شده‌ترین مناطق زغال‌سنگی ایران است؛ منطقه‌ای که استخراج زغالسنگ در آن با شکل‌گیری و توسعه بخشی از صنعت کرمان و به‌خصوص صنعت فولاد گره خورده است.
اینجا برخلاف سرچشمه و گل‌گهر، محصول اصلی معدن فلزی نیست.
ماده اولیه، زغالسنگ است؛ اما اهمیت اقتصادی آن زمانی بهتر دیده می‌شود که مسیر آن را از معدن تا کارخانه دنبال کنیم.
---
زغالسنگ زرند کجاست؟
زرند در شمال استان کرمان قرار دارد و یکی از مناطق مهم زغال‌سنگی کشور محسوب می‌شود.
معدن‌های زغالسنگ منطقه در پهنه‌های مختلفی قرار گرفته‌اند و استخراج از آنها سابقه‌ای طولانی دارد.
اما زغالسنگ استخراج‌شده الزاماً محصول نهایی نیست.
بخش قابل‌توجهی از زغالسنگ استخراجی باید فرآوری شود تا به کیفیت مناسب برای مصرف صنعتی برسد.
اینجا اولین مرحله ارزش‌آفرینی آغاز می‌شود.
---
از دل زمین چه چیزی بیرون می‌آید؟
در معادن زغالسنگ، لایه‌های زغال در میان سنگ‌ها و مواد باطله قرار گرفته‌اند.
عملیات معدن شامل استخراج زغال و انتقال آن به محل فرآوری است.
بسته به شرایط معدن، روش استخراج می‌تواند متفاوت باشد و طراحی معدن به عواملی مانند عمق لایه، ضخامت، شیب و شرایط زمین‌شناسی وابسته است.
پس از استخراج، زغال خام هنوز مخلوطی از مواد مختلف است.
بنابراین:
زغال خام ≠ محصول صنعتی نهایی
---
مرحله دوم؛ فرآوری زغال
زغال خام وارد کارخانه فرآوری می‌شود.
هدف اصلی این مرحله، کاهش مواد ناخواسته و افزایش کیفیت زغال برای مصرف صنعتی است.
فرآیندهای شست‌وشو و جدایش باعث می‌شوند بخش قابل استفاده زغال از مواد باطله جدا شود.
محصول مهم این مرحله:
کنسانتره زغالسنگ
است.
در اینجا هم همان الگویی را می‌بینیم که در سرچشمه و گل‌گهر داشتیم:
ماده خام → فرآوری → محصول با ارزش بیشتر
اما کاربرد زغالسنگ کرمان به اینجا ختم نمی‌شود.
---
زغالسنگ چرا برای فولاد مهم است؟
یکی از مهم‌ترین کاربردهای زغالسنگ کک‌شو، تولید کک متالورژیکی است.
کک ماده‌ای مهم در فرآیند تولید فولاد در کوره بلند محسوب می‌شود.
برای تولید کک، زغالسنگ مخصوص در شرایط کنترل‌شده و با اکسیژن بسیار محدود حرارت داده می‌شود.
در نتیجه، بخش‌های فرار آن جدا شده و ماده‌ای با درصد کربن بالا باقی می‌ماند.
این محصول:
کک
است.
بنابراین مسیر زغال می‌تواند به این شکل ادامه پیدا کند:
معدن
⬇️
زغال خام
⬇️
فرآوری
⬇️
کنسانتره زغال
⬇️
کک
⬇️
کوره بلند
⬇️
چدن
⬇️
فولاد
اینجاست که مشخص می‌شود چرا زغالسنگ فقط یک ماده سوختی نیست.
---
زغال زرند و صنعت فولاد
بخشی از اهمیت تاریخی زغالسنگ کرمان به ارتباط آن با صنعت فولاد ایران بازمی‌گردد.
مجموعه‌های زغال‌سنگی کرمان در تأمین مواد اولیه مورد نیاز صنایع فولادی نقش داشته‌اند و منطقه زرند نیز در این زنجیره جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است.
به همین دلیل، وقتی درباره زغالسنگ زرند صحبت می‌کنیم، در واقع درباره یک زنجیره صنعتی گسترده‌تر صحبت می‌کنیم:
معدن زغالسنگ → کارخانه فرآوری → کک‌سازی → فولاد
---
اما داستان فقط درباره کارخانه نیست
زغالسنگ یکی از صنایعی است که زندگی اجتماعی و اقتصادی منطقه را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
در مناطقی که استخراج زغالسنگ سابقه طولانی دارد، معدن فقط یک محل کار نیست.
در اطراف آن:
- نیروی انسانی متخصص شکل می‌گیرد؛
- شرکت‌های پیمانکاری ایجاد می‌شوند؛
- خدمات حمل‌ونقل توسعه پیدا می‌کند؛
- تعمیرکاران و تأمین‌کنندگان تجهیزات شکل می‌گیرند؛
- فروشگاه‌ها و خدمات محلی رونق می‌گیرند؛
- و اقتصاد شهر به فعالیت معدنی وابسته می‌شود.
به همین دلیل، معدن را باید بخشی از اقتصاد محلی نیز دانست.
---
بازار خدمات معدن
یکی از بخش‌هایی که معمولاً هنگام صحبت از معدن کمتر دیده می‌شود، بازار خدمات و تجهیزات است.
یک معدن زغالسنگ برای ادامه فعالیت خود به مجموعه بزرگی از خدمات نیاز دارد:
تجهیزات و ماشین‌آلات
- ماشین‌آلات استخراج
- تجهیزات حمل
- تجهیزات تهویه
- تجهیزات ایمنی
- پمپ‌ها و تجهیزات آبکشی
- قطعات یدکی
خدمات تخصصی
- زمین‌شناسی
- مهندسی معدن
- نقشه‌برداری
- آزمایشگاه
- تعمیرات
- نگهداری تجهیزات
- ایمنی و بهداشت حرفه‌ای
خدمات عمومی
- حمل‌ونقل
- تأمین کالا
- خدمات غذایی
- اقامت
- آموزش نیروی انسانی
بنابراین یک معدن می‌تواند به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم برای تعداد زیادی کسب‌وکار بازار ایجاد کند.
---
چالش بزرگ زغالسنگ
داستان زغالسنگ فقط داستان فرصت نیست.
این صنعت با چالش‌های جدی نیز روبه‌روست.
ایمنی معدن یکی از مهم‌ترین آنهاست.
کار در معادن زیرزمینی می‌تواند با خطراتی مانند ریزش، انفجار گاز، مشکلات تهویه و حوادث مرتبط با تجهیزات همراه باشد.
از طرف دیگر، کیفیت و هزینه استخراج نیز اهمیت زیادی دارد.
در نتیجه آینده صنعت زغالسنگ به عواملی مانند:
- افزایش ایمنی
- نوسازی تجهیزات
- افزایش بهره‌وری
- بهبود فرآوری
- کاهش هزینه تولید
- و وضعیت تقاضای صنایع فولادی
وابسته است.
---
زرند؛ یک شهر با هویت صنعتی
یکی از جذاب‌ترین جنبه‌های زرند برای کارناوال این است که صنعت معدن را می‌توان در آن نه فقط به عنوان یک فعالیت اقتصادی، بلکه به عنوان بخشی از تاریخ منطقه بررسی کرد.
نسل‌های مختلفی از مردم این منطقه با معدن و صنایع وابسته به آن ارتباط داشته‌اند.
به همین دلیل، شناخت زرند بدون شناخت صنعت زغالسنگ آن، تصویری ناقص از هویت صنعتی این شهرستان به ما می‌دهد.
---
مسیر یک تکه زغالسنگ
اگر بخواهیم داستان را در یک نگاه ببینیم:
لایه زغال در زمین
⬇️
استخراج
⬇️
زغال خام
⬇️
فرآوری و شست‌وشو
⬇️
کنسانتره
⬇️
کک‌سازی
⬇️
کک متالورژیکی
⬇️
صنعت فولاد
⬇️
فولاد و محصولات صنعتی
---
چرا زغالسنگ زرند را باید شناخت؟
چون داستان زرند نشان می‌دهد که همه ثروت معدنی کرمان به مس و سنگ‌آهن محدود نمی‌شود.
در شمال استان، ماده‌ای از دل زمین استخراج می‌شود که می‌تواند وارد یکی از مهم‌ترین زنجیره‌های صنعتی کشور، یعنی فولاد، شود.
از طرف دیگر، تاریخ معدن در زرند نشان می‌دهد که یک صنعت چگونه می‌تواند بر شکل‌گیری اشتغال، مهارت، خدمات و حتی هویت یک شهر اثر بگذارد.
کرمان را فقط از روی معادنش نمی‌توان شناخت؛ باید دید این معادن چگونه شهرها و صنایع اطراف خود را ساخته‌اند.
منابع برای مطالعه بیشتر
- شرکت تهیه و تولید مواد معدنی ایران (ایمپاسکو)
- وزارت صنعت، معدن و تجارت
- سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو)
- گزارش‌های رسمی شرکت‌های زغالسنگ کرمان
- گزارش‌های رسمی صنعت فولاد ایران
- منابع تخصصی مهندسی معدن و فرآوری زغالسنگ
محورهای دارای سابقه معدن و فرآوری زغالسنگ در شمال کرمان
زغالسنگ این زنجیره را باید با نیاز صنعت و ویژگی واقعی خوراک شناخت، نه صرفاً نام یک شهرستان. معرفی شرکت در انجمن زغالسنگ، مجموعه‌ای از مناطق معدنی شمال استان و یک نقطه فرآوری در زرند را ثبت کرده است.
مناطق معدنی و حلقه فرآوری مستند
- پابدانا، همکار و هشونی: این نام‌ها در فهرست مناطق معدنی شرکت معادن زغالسنگ کرمان آمده‌اند. این گزارش مبنای شناخت سابقه است و درباره مقدار استخراج یا فعال‌بودن تک‌تک کارگاه‌ها در امروز حکم نمی‌دهد. منبع: انجمن زغالسنگ ایران؛ معرفی شرکت معادن زغالسنگ کرمان.
- هجدک، کمسار و آب‌نیل: انجمن، این مناطق را نیز در گستره معدنی شمال استان نام می‌برد. بدون سند تفکیکی، ذخیره یا ظرفیت تولید یک منطقه را به منطقه دیگر نسبت نمی‌دهیم. منبع: انجمن زغالسنگ ایران؛ معرفی شرکت معادن زغالسنگ کرمان.
- زرند؛ کارخانه زغال‌شویی: در معرفی شرکت، فرآوری زغال معادن یادشده به کارخانه زغال‌شویی زرند مرتبط شده است. پس زرند در این شاهد، نقش حلقه فرآوری دارد و صرفاً به عنوان نام معدن معرفی نشده است. منبع: انجمن زغالسنگ ایران؛ معرفی شرکت معادن زغالسنگ کرمان.
فرصت‌های قابل بررسی؛ برداشت تحلیلی، نه تأیید سرمایه‌گذاری
برداشت تحلیلی ما: خدمات پایش گاز، تهویه، تعمیر تجهیزات و تأمین قطعات را می‌توان در ارتباط با مجموعه موجود بررسی کرد. استخراج زیرزمینی مسیر ورود عمومی یا کم‌ریسک نیست و خدمات ایمنی نیز فقط با صلاحیت تخصصی و تأیید بهره‌بردار قابل طرح است.
پیش از اقدام چه چیزهایی را بررسی کنیم؟
- نوع زغال، قابلیت مصرف صنعتی و مقدار خوراک از نتایج آزمایش و قرارداد معتبر مشخص شود.
- تهویه، گازخیزی، پایداری زمین و برنامه امداد با متخصص بررسی شود؛ صرفه اقتصادی مقدم بر ایمنی نیست.
- وضعیت فعلی معدن، خریدار، مجوز و ظرفیت فرآوری دوباره استعلام شود؛ معرفی انجمن مربوط به ژانویه ۲۰۲۴ است.
منابع این بخش و تاریخ داده‌ها
تاریخ بررسی منابع: ۱۳ مهر ۱۴۰۵. شواهد بالا برای شناخت سابقه محلی‌اند؛ آمار سال گزارش، آمار جاری نیست. ترتیب مناطق، رتبه‌بندی سودآوری نیست و آب، مجوز، خوراک، ظرفیت آزاد یا قرارداد برای طرح تازه تأیید نشده است.
- انجمن زغالسنگ ایران؛ معرفی شرکت معادن زغالسنگ کرمان — ۲۳ ژانویه ۲۰۲۴.
